Al sinds Svetlana Aleksijevitsj de Nobelprijs voor de literatuur won (inmiddels alweer tien jaar geleden) wil ik eens iets van haar lezen. The Unwomanly Face of War was onlangs mijn kennismaking met haar werk en ik was dusdanig onder de indruk dat ik haar boek over Tsjernobyl inmiddels ook klaar heb liggen.
The Unwomanly Face of War is een collectie aan citaten uit interviews met vrouwen die voor de Sovjet-Unie vochten ten tijde van de Tweede Wereldoorlog. Aleksijevitsj sprak honderden vrouwen en probeerde zo een ‘collectieve roman’ te vormen, zonder tussenkomst van een verteller. Waar boeken over de geschiedenis vaak geleid worden door ideologie, tekenen de vele getuigenissen in dit boek een heel ander verhaal op van de oorlog. Geen heldenverhalen, maar verhalen over echte vrouwen en het leed dat ze met zich mee moesten dragen.
Aanklacht
Ik heb nog niet eerder een boek gelezen dat op deze manier geconstrueerd is, maar het werkt echt uitzonderlijk goed. Het is één van de krachtigste aanklachten tegen oorlog die ik tot nu toe las. Het boek is ruwweg opgebouwd in drie delen; voor, tijdens en na de oorlog en alle delen hebben iets ongelooflijk pijnlijks. Ook al is er af en toe ook best ruimte voor een grapje of wat lichtheid, wat overheerst is toch vooral al het leed dat deze vrouwen en hun families hebben moeten ondergaan, maar ook zelf hebben berokkend toen ze aan het front vochten.
Er zijn veel verhalen die me bijblijven uit The Unwomanly Face of War. Zo zijn er de vrouwen die met hun pasgeboren baby aan de borst vochten, vrouwen die hun kindje expres pijn deden om langs een grenspost te komen, meisjes die niet serieus werden genomen toen ze naar het front trokken, maar er zijn ook verhalen over ontluikende liefde en over een niet aflatende empathie, ook voor de vijand.
Vergeten
Na de oorlog hadden de vrouwen het in sommige gevallen nog moeilijker dan tijdens de oorlog. Je kwam niet meer aan een man, zeker niet als je verminkt uit de oorlog kwam, er was geen vangnet voor vrouwen die hun familie kwijt waren geraakt en bovenal: al heel snel werden de verhalen van deze vrouwen vergeten en kwamen vooral de heldendaden van de mannen in de schijnwerpers te staan. Na de Tweede Wereldoorlog ontstond een narratief waarin deze vouwen geen plek meer hadden en moesten zwijgen over hun ervaringen.
The Unwomanly Face of War is daarom dan ook een zeer belangrijk boek. Het vertelt verhalen over de oorlog die niets te maken hebben met het leidende ideologische narratief. Oorspronkelijk kwam dit boek in 1985 uit, maar in 2002 kwam een heruitgave uit, inclusief fragmenten die voorheen niet gedrukt mochten worden van het regime. Met deze hernieuwde uitgave wordt nog eens extra duidelijk hoe objectieve geschiedschrijving en ideologieën op gespannen voet met elkaar staan.
Oorlog
Een bepaalde hang naar oorlog lijkt de afgelopen jaren weer wat groter te zijn geworden. Al die mensen die geloven dat we een oorlog nodig hebben om weer op het rechte pad te geraken, raad ik ten zeerste aan dit boek te lezen. The Unwomanly Face of War is namelijk een buitengewoon krachtig statement tégen iedere vorm van oorlog.