Ik nam laatst Gilead van Marilynne Robinson mee uit de bieb, omdat dat boek telkens in lijstjes opduikt samen met titels die ik een warm hart toedraag. En inderdaad, Gilead is een prachtige roman die stilstaat bij alles wat het leven de moeite waard maakt.
Predikant John Ames heeft niet lang meer te leven en schrijft een lange brief aan zijn zevenjarige zoon. Hij schrijft uitvoerig over vorige generaties, over honkbal, over de natuur, over de ingewikkelde relatie met zijn petekind en over hoe het voelt om mensen te dopen.
Levenshouding
Er is één scene in dit boek die de levenshouding van Ames op heel krachtige wijze toont. John is nog jonger en is met zijn vader aan het vissen (of die activiteit klopt weet ik niet zeker, ik ben geen held in het onthouden van plot). Ze besluiten te bidden. Terwijl zijn vader bidt, opent John zijn ogen en ziet een prachtige maan. Hij onderbreekt het gebed van zijn vader en samen genieten ze van dit natuurschoon.
Deze scene is tekenend voor de manier waarop Ames in het leven staat. Bij streng-religieuze mensen komt het wel eens voor dat ze het leven slechts als tussenpunt zien op weg naar het eeuwige paradijs. Ze zijn zo druk bezig met het hiernamaals dat het leven zelf een ondergeschoven kindje wordt. Dat geldt niet voor Ames, die midden in het leven staat en die zeer ontvankelijk is voor de kleine wonderen van het alledaagse leven. Hij lijkt God veel dieper te ervaren in die concrete, alledaagse wonderen dan in een gebed tot een entiteit die toch altijd abstract en onbevattelijk blijft.
Aandacht
Gilead is een aaneenrijging van dit soort magische momenten: de druppels op een plant die het zonlicht weerspiegelen, het lievelingsblouseje van zijn zoon, het gevoel van verbinding met de mensen om hem heen, een mooie zonsopgang of zonsondergang, de kleine details waardoor Ames verliefd werd op zijn vrouw. In dit boek draait het niet om grootse gebeurtenissen, maar om groots geluk ervaren om dingen die ogenschijnlijk klein zijn. Het gaat om aandacht hebben voor je omgeving en over het omarmen van het leven. Daar kan een areligieus persoon als ik alleen maar ‘amen’ op antwoorden.
Ames is niet iemand die als predikant boven de mensen staat die naar zijn preken komen luisteren. Hij is zelf een mens van vlees en bloed die veel aandacht heeft voor zijn eigen onhebbelijkheden en zwakheden. Zo speelt zijn relatie met zijn petekind een grote rol. Die keert na lange tijd weer terug naar het dorp. Zijn vrouw en zoon vinden hem geweldig, maar Ames kan de dingen die zijn petekind gedaan heeft maar niet van zich afschudden en twijfelt: zijn vrouw en zoon waarschuwen of zijn ongemak bij zichzelf houden en zelf in het reine proberen te komen met zijn negatieve gevoelens?
Eindigheid
Natuurlijk is eindigheid ook een belangrijk thema in Gilead. Je verwacht van een predikant dat hij de naderende dood omarmt, maar doorheen het boek heeft hij het vooral over hoe hij dit prachtige leven zal gaan missen. De vergankelijkheid speelt sowieso een grote rol in deze roman. Ames woont op een plek waar steeds minder mensen wonen, waar steeds minder mensen de kerk bezoeken en waar het kerkgebouw in verval is geraakt. Ames lijkt die vergankelijkheid en eindigheid op intellectueel niveau wel te accepteren, maar je merkt toch tussen de regels door dat vooral zijn naderende dood hem pijn doet. Dat zegt niets over zijn religieuze toewijding, maar vooral iets over hoezeer hij van het leven houdt.
Er zal waarschijnlijk een groot aantal mensen zijn dat dit boek stomvervelend en saai vindt; geen verhaal dat netjes van A naar B loopt, geen meeslepende gebeurtenissen en het oeverloos reflecteren op lastige situaties zoals met zijn petekind en zijn eigen sterfelijkheid. Toch vond ik juist het contemplatieve karakter van dit boek erg bijzonder. Ik merkte dat de reflexieve aard van Ames nogal besmettelijk was, dat mijn eigen neiging tot contemplatie en mijmeren versterkt werd door het schrijven en denken van Ames. (Het feit dat ik het constant heb over Ames als mens in plaats van Ames als personage en dat ik Robinson alleen in de allereerste zin heb genoemd, zegt veel over hoe goed dit boek geschreven is en hoe goed de Nederlandse vertaling van Henk Schreuder is.)
Vertragen
Gilead lezen nodigt dan ook enorm uit om te vertragen, om zelf na de soms prachtige zinnen even stil te staan bij het gelezene, je eigen leven te overdenken en weer met hernieuwde aandacht naar je eigen omgeving te kijken. Het is een redelijk dun boek, maar ik heb er ruim een week over gedaan om het te lezen en nadat ik de laatste pagina omsloeg maakte een droefheid zich van mij meester, omdat deze heerlijke leeservaring alweer voorbij was. Gelukkig is Gilead het eerste deel uit een reeks van vier boeken dus de bieb kan binnenkort weer op mijn komst rekenen.