Veel dank aan uitgeverij Boom voor het recensie-exemplaar.
Filosoof, religiewetenschapper en theoloog Laurens ten Kate onderzoekt in Wereldtijd: essay over de vraag van de vreemdeling of we, als het gaat om de zaak van de vreemdeling, nog wel kunnen en moeten denken in een ‘wij’ en ‘zij’. Ten Kates onderzoek haakt aan bij actuele thema’s rondom migratie en geeft een nieuw perspectief om dit ‘probleem’ te bezien, maar ik vraag me af of het soort filosofie dat Ten Kate bedrijft misschien niet wat te specialistisch is om een echt waardevolle bijdrage aan het hedendaagse debat te leveren.
Ten Kate laat in Wereldtijd zien dat er niet zoiets als een scheiding tussen ‘wij’ en ‘zij’ bestaat; we zijn immers allemaal vreemdelingen, niet alleen voor elkaar maar ook voor onszelf. Er is een bepaalde spanning in de verhouding tussen het bekende en het vreemde ontstaan. Het ligt voor de hand om die ontregeling in die verhouding toe te schrijven aan de Verlichting en de secularisering, maar Ten Kate laat zien dat de oorsprong van die ontregeling al duizenden jaren geleden is begonnen.
Allemaal vreeemdelingen
Door die ontregeling zijn we langzaamaan allemaal vreemdelingen geworden. De vraag of we vanuit dat idee de vreemdeling binnen moeten laten of buiten moeten houden, is eigenlijk een onmogelijke vraag om te stellen, aangezien de vreemdeling niet zomaar vertrekt. De vreemdeling eist van ons dat we ons verhouden tot de vreemdeling, dat we een relatie met de vreemdeling tot stand brengen, of we dat nu willen of niet.
Dit essay steunt op denkers als Nietzsche, Levinas, Arendt, Jaspers en Derrida. Dat zijn niet direct de makkelijkste filosofen om te lezen en Wereldtijd is dan ook niet het allermakkelijkste essay om te verhapstukken. De meeste van deze denkers hebben een afwijkende stijl, geven totaal nieuwe betekenissen aan aloude begrippen of verzinnen zelf compleet nieuwe begrippen. Ten Kate legt daarbij niet al te veel uit en neemt veel van de terminologie van deze denkers over. Dat betekent dat er best veel van de lezer gevraagd wordt en dat een zekere ervaring met dit soort filosofie gewenst is.
Inspirerend
Dat neemt niet weg dat de ideeën in dit essay zeer inspirerend zijn. Het begrip van ‘axiale tijd’ dat door Jaspers ontwikkeld is, was mij onbekend maar biedt een geweldig nieuw perspectief om naar de geschiedenis te kijken. Daarnaast is de manier waarop Ten Kate betekenis geeft aan bepaalde aspecten uit het christendom in de context van de vreemdeling heel erg prikkelend. Wat dat betreft bood dit essay mij echt nieuwe invalshoeken en heb ik zeer genoten van de denkwegen die Ten Kate inslaat. Enkel de laatste twee ‘extra’ hoofdstukken hadden van mij achterwege gelaten mogen worden.
Toch bekroop mij tijdens het lezen constant die twijfel. Ja, dit essay is erg interessant en zeker een heerlijke vorm van hersengymnastiek, maar zet deze manier van filosoferen en schrijven nou daadwerkelijk zoden aan de dijk als het gaat om mensen op een nieuwe manier naar het vraagstuk van de vreemdeling te laten kijken? Zullen er nu daadwerkelijk mensen zijn die van mening zijn dat alle vreemdelingen buiten gehouden moeten worden, die dit essay lezen en zeggen: verrek, zo had ik er nog nooit naar gekeken?
Doel voorbijschieten
Voor een leek lijkt mij dit boek toch vooral onbegrijpelijk en ondoordringbaar. Eerlijk gezegd had ik er af en toe zelf moeite mee om ieder detail en iedere nuancering voor de volle honderd procent te begrijpen, en dan ben ik afgestudeerd in de filosofie. Dat zegt misschien wat over mij, en ik wil ook niet beweren dat de waarde van Wereldtijd beperkt is omdat het publiek dat het bereikt waarschijnlijk beperkt is, maar je kunt je wel afvragen of het moeilijke taalgebruik en de ingewikkelde ideeën (en het gebrek aan een versimpelde uitleg van die ideeën) hun doel niet voorbijschieten. Wil je, als je inhaakt op zo’n actueel thema en een waardevolle bijdrage wil leveren aan het hedendaagse, verhitte debat, niet iets schrijven dat voor een groter publiek leesbaar is?
Ten Kate zal ongetwijfeld goede redenen hebben gehad om alles juist op deze manier op te schrijven, maar ik merk bij mezelf toch wel dat ik het jammer vind dat ik genoeg mensen ken die de ideeën in dit essay interessant zouden vinden, maar die ik dit boek niet cadeau hoef te doen, omdat ze de schrijfstijl hoogstwaarschijnlijk veel te ingewikkeld vinden. Als ik puur voor mezelf spreek, dan heb ik met Wereldtijd een zeer inspirerend essay gelezen dat mij zeker nieuwe perspectieven gegeven heeft om naar de vreemdeling en de menselijke geschiedenis te kijken. Persoonlijk zou ik veel meer van dit soort filosofie willen lezen, maar ik zou ook zo graag zien dat dit soort boeiende ideeën bereikbaarder zouden zijn voor een groter publiek.