Verwrongen Werkelijkheid
Samantha Harvey won enkele jaren terug de Booker Prize met Orbital. Daarvoor schreef ze memoires over haar worsteling met slapeloosheid. Die zijn nu door Kitty Pouwels vertaald met de titel Het Vormeloze Ongemak en riepen bij mij veel herkenning en waardering voor Harveys schrijfstijl op.
Harvey verkent op associatieve wijze haar probleem met slapen. Door het beschrijven van herinneringen, het incorporeren van een fictief verhaal over een man die zijn trouwring kwijtraakt, uitweidingen over schrijven en taal en het schrijven over het niet kunnen vatten van de slaap zelf, toont ze hoe haar perspectief op de werkelijkheid verandert door het extreme slaapgebrek.
Gedachtekronkels
Het Vormeloze Ongemak suggereert dat Harvey een jaar niet sliep, enkele uitzonderingen daargelaten. Dat lijkt me eerlijk gezegd sterk. Ik als voormalig niet-slaper sliep ooit vier weken niet en was toen al lichamelijk dusdanig verzwakt en waanzinnig geworden dat ik me niet kan voorstellen dat het mogelijk is om een jaar niet te slapen. Maar dat Harvey een jaar lang nauwelijks en zeer slecht sliep, dat geloof ik zeker.
Ze weet namelijk heel overtuigend alle bizarre gedachtekronkels en emoties te beschrijven die met het niet-slapen gepaard gaan. Zo vond ik de angst die ontstaat met het niet kunnen slapen zelf heel herkenbaar, maar ook het feit dat je hoofd zo onrustig is dat er telkens allerlei zijpaden bewandeld moeten worden komt tot uitdrukking in de vorm die dit boek aanneemt. Dit boek is namelijk geen geordend en coherent geheel, maar het resultaat van een hoofd dat alle kanten opvliegt en geen rust kan vinden.
Rust
Want uiteindelijk draait het niet kunnen slapen om een hoofd dat niet tot rust kan komen of mag komen. Daar zijn allerlei uiteenlopende oorzaken voor en ook die probeert Harvey te onderzoeken door terug te gaan naar gebeurtenissen uit het verleden die zich hebben opgestapeld in haar lichaam en die haar verhinderen om de slaap te vatten.
Dit boek toont heel krachtig dat pijn uit het verleden niet altijd direct tot uiting komt, maar dat het heel lang in een lichaam kan sluimeren, totdat het zulke groteske vormen aanneemt dat je er wel iets mee moet. Dat ‘iets’ betekende voor Harvey Het Vormeloze Ongemak schrijven.
Ik ben inmiddels heel goed geworden in slapen, ik hoop dat het schrijven van dit boek bij Harvey heeft geleid tot betere en langere nachten. Want ook als je zelf geen ervaring hebt met extreme slapeloosheid, geeft dit boek een heel goed inkijkje in een brein dat geteisterd wordt door niet kunnen slapen en raak je overtuigd van de urgentie van het probleem. De verwrongen blik op de werkelijkheid en de paniek en wanhoop die spreken uit de hoofdstukken zijn haast angstaanjagend.
