Bezielende Lichtpuntjes
Vrouwen in Duistere Tijden van Alicja Gescinska won enkele weken geleden de Socratesbeker voor “het meest urgente, oorspronkelijke en prikkelende filosofieboek” van 2025. Nu twijfel ik een beetje over het filosofische gehalte van dit winnende boek, maar dat we hier met inspirerende vrouwen te maken hebben is zeker. Dat we allemaal wat van deze inspirerende verhalen kunnen leren is ook zeker.
In Vrouwen in Duistere Tijden behandelt Gescinska de levens en het denken van tien vrouwen die allemaal op hun eigen manier te maken hebben gehad met de totalitaire systemen van de twintigste eeuw: het nazisme en/of het communisme. De verhalen gaan vooral over hoe deze vrouwen lichtpuntjes in de duisternis vonden en hoe ze hun menswaardigheid behielden, ondanks alle ontberingen die ze moesten doorstaan. Vriendschap, hoop, liefde, verontwaardigheid en aandacht zijn zo enkele zaken die deze vrouwen op de been hielden.
Veerkracht
Ik denk dat niemand onverschillig kan blijven bij het lezen over de ongekende veerkracht van deze vrouwen, onder wie Hannah Arendt, Etty Hillesum, Rosa Luxemburg, Simone Weil en Barbara Skarga. We kunnen heel veel leren van de manier waarop deze vrouwen hun hoofd omhooghielden en hoe ze zich weinig tot niks aantrokken van de heersende mores van die tijd. Ze geloofden in hun eigen waarden, leefden ernaar en wisten zo hun waardigheid te behouden. Ondanks ontmenselijkende fenomenen bleven ze onverminderd voor zichzelf en hun omgeving zorgen.
Ik werd zeker geraakt door de verhalen van deze vrouwen en wat dat betreft draag ik dit boek een heel warm hart toe. Je voelt de liefde waarmee Gescinska – die zelf ook haar portie gehad heeft en daar in dit boek ook mooi over schrijft – over haar inspiraties vertelt. Bovendien is dit zeker een belangrijk boek in tijden waarin totalitaire tendensen – zowel op links als rechts – meer aanwezig lijken te worden. Want naast de persoonlijke verhalen van deze vrouwen biedt hun denken ook openingen om tegenkracht te bieden aan deze tendensen. Wat dat betreft zeker een goed en urgent boek.
Filosofische gehalte
Ik twijfel wel een beetje over het feit dat dit boek de Socratesbeker heeft gewonnen. Ik vond het filosofische gehalte namelijk ondermaats. Het grootste gedeelte van dit boek is biografisch, het gaat vooral over de persoonlijke levens van de tien vrouwen. Ieder tweede hoofdstuk gaat vervolgens over het denken van deze vrouwen, maar dat heeft ook een nogal descriptief en biografisch gehalte en gaat slechts in enkele gevallen over de filosofische theorieën van de vrouwen. Ik vond Vrouwen in Duistere Tijden een erg goed boek, maar vond ik het filosofisch? Nee, dat niet.
Daarnaast wordt er veelvuldig verwezen naar mannelijke denkers en personen die belangrijk waren in de levens van deze vrouwen. Er is zelfs een appendix over drie mannelijke filosofen die van grote invloed geweest zijn op de genoemde vrouwen. Dat toont zeer goed aan dat de hele onderneming om een boek alleen over vrouwen (en over mannen net zo goed) te schrijven eigenlijk volkomen belachelijk is. Misschien begrijpelijk, maar belachelijk.
Grote uitdaging
Dat neemt allemaal niet weg dat ik genoten heb van deze tien vrouwen waarvan ik er slechts enkele al kende (ik ben zelf op Hannah Arendt afgestudeerd). Ik weet niet meer precies wie van de tien dit zei, maar er is één gedachte die ik ongelooflijk prachtig en treffend vond, namelijk dat het zeer makkelijk is om als mens geboren te worden, maar om vervolgens mens te worden en te blijven, dat is de grote uitdaging in het leven. Deze gedachte neem ik zeker mee, maar er zijn nog veel meer inspirerende gedachten en levenshoudingen in Vrouwen in Duistere Tijden te vinden. Duistere tijden? Ja, maar dankzij deze vrouwen ook heel veel bezielende lichtpuntjes.
