Bert Natter – Aan het Einde van de Oorlog (2025)

Zijn we niet een keertje klaar met de Tweede Wereldoorlog in literaire fictie? Die vraag stel ik mezelf wel eens, maar dan lees ik weer een banger van een boek en dan moet ik concluderen dat dit thema nog altijd springlevend is. Dat had ik ook met Aan het Einde van de Oorlog van Bert Natter dat me ruim zeshonderd pagina’s lang ongenadig hard in mijn gezicht sloeg en dat scenes bevat waar ik maar niet los van kan komen.

Aan het Einde van de Oorlog bestrijkt 24 uur op een plek waar een concentratiekamp staat. In de verte kun je de oprukkende Russen al horen. Zal het uren, dagen of nog weken duren voordat ze alles wat nazistisch is vermorzelen? Tevens is het de verjaardag van Adolf Hitler die gevierd moet worden en waar kosten noch moeite voor gespaard zijn. Maar dan raakt de bijna twaalfjarige zoon van een SS-officier vermist. Welk verschrikkelijk noodlot heeft zich voltrokken?

Hallucinant

Dit is geen makkelijk boek, zeker in het begin niet. De 24 uur die het boek beslaat worden door de ogen van zo’n dertig verschillende personages ervaren. Dat betekent één lang hoofdstuk van ruim zeshonderd pagina’s waarbij we steeds nauwelijks langer dan tien zinnen bij een en hetzelfde perspectief blijven. Het kost dus wel enige moeite om bekend te raken met al die verschillende perspectieven en om binding te krijgen met deze karakters.

Maar gek genoeg zat ik er redelijk snel in en toen ontvouwde zich al snel een totaal hallucinante vertelling waarin alle monsterlijkheden van de Tweede Wereldoorlog samenkomen in 24 uur, want dat is ook de tijd dat het duurt om dit boek te lezen. Dat verteltijd en vertelde tijd hetzelfde zijn is zeker één van de redenen dat dit boek heel bevreemdend aanvoelt.

Geniaal

Aan het Einde van de Oorlog is een krankzinnige koortsdroom waar ik zelf ook een beetje raar van ging doen en denken. Zo werd ik op een gegeven moment misselijk van alles waar Natter me aan blootstelde (alle mogelijke trigger warnings zijn van toepassing) en heb ik zeker de tweede helft erdoorheen gejaagd terwijl ik in een halve manische episode verkeerde. Mijn manie kwam op het moment dat ik het boek dichtsloeg verrassend genoeg direct weer tot rust. Het is vrij bizar hoe dit boek me een week lang totaal in zijn greep had en hoe dit verhaal leidde tot allemaal vreemde lichamelijke sensaties en beklemmende, koortsachtige gedachten waar ik serieus enkele nachten slecht van geslapen heb.

Wat dat betreft zorgt Natter ervoor dat de sfeer van dit boek en de angstaanjagende, verdrietige, verstikkende binnenwerelden van al die verschillende perspectieven zo dichtbij komen dat ze voor even onderdeel van je eigen bestaan zijn. Dat je dat als schrijver voor elkaar weet te krijgen is niet minder dan geniaal.

Gelaagd

SS-officier Karl Zehlendorf komt het dichtste in de buurt van een hoofdpersonage. Het is bijzonder knap hoezeer je kunt meeleven met dit personage wanneer het om de vermissing van zijn zoon gaat, maar hoe je ook kunt walgen van de verschrikkelijke dingen die hij doet; hoe je medelijden kunt hebben met het verdriet dat hij heeft om zijn zoon en hoe je hem anderzijds kunt haten om zijn eindeloze pathetische gezeur en om het feit dat hij er alles aan doet om maar geen verantwoordelijkheid te hoeven nemen voor zijn verschrikkelijke daden.

En zo is eigenlijk ieder personage in deze roman erg gelaagd. Alle perspectieven hebben een intrigerende complexiteit waardoor het helemaal niet zo makkelijk is om een heel uitgesproken oordeel over deze personages te vellen, hoe graag je dat ook zou willen. Deze dertig mensen die we volgen voelen levensecht aan en roepen de vraag op: zou ik eigenlijk wel zo deugdzaam zijn in tijden van oorlog?

Relevant

Zeker ook in onze tijd waarin op verschillende continenten oorlogen uitgevochten worden, wordt duidelijk dat oorlog het slechtste in ons mensen naar boven haalt. Vorige week las ik nog over gemartelde en misbruikte Palestijnse kinderen. Dat maakt ook direct duidelijk waarom een boek als Aan het Einde van de Oorlog nog steeds relevant is. We moeten namelijk onder ogen zien waartoe we als mensen in staat zijn wanneer we verblind zijn door haat. Ik hoop in ieder geval dat mij dat gevoel van haat jegens een persoon of groep bespaard blijft zodat ik nooit het idee hoef te hebben dat er niets anders op zit dan verschrikkelijke dingen te moeten doen.

Het is jaren geleden dat ik direct de neiging voelde om vijf sterren uit te delen nadat ik het boek dichtsloeg. Nu bewaar ik die allerhoogste beoordeling vooral voor boeken die jaren na de eerste lezing nog steeds op een bepaalde manier in mij doorwerken, maar het zegt wel wat dat ik het mogelijk acht dat dit boek over een tijdje de volle mep van mij krijgt. De manier waarop inhoud en vorm in deze roman in elkaar grijpen is simpelweg briljant. Dit is niet zomaar lezen. Dit is ervaren en meemaken en overrompeld raken.